Można mieszkać w tym samym bloku przez kilkanaście lat i nie znać sąsiadów. Można codziennie mijać tych samych ludzi, nie zamieniając z nimi ani słowa. Można też żyć w mieście pełnym wydarzeń, instytucji i możliwości, a jednocześnie odczuwać samotność. Właśnie dlatego potrzebujemy trzecich miejsc – przestrzeni, w których spotkanie z drugim człowiekiem staje się czymś naturalnym. Kiedy myślimy o rozwoju miasta czy gminy, zazwyczaj rozmawiamy o drogach, komunikacji, szkołach, terenach zielonych czy inwestycjach. To wszystko jest ważne. Ale o jakości życia decyduje również coś mniej uchwytnego: relacje między ludźmi, poczucie przynależności do lokalnej społeczności, wzajemne zaufanie i przekonanie, że mamy wpływ na nasze otoczenie. Tych wartości nie da się zbudować wyłącznie poprzez inwestycje infrastrukturalne. Potrzebujemy również miejsc, w których ludzie mogą się poznawać, rozmawiać, spędzać razem czas i podejmować wspólne działania. Czym właściwie jest trzecie miejsce? Pojęcie trzeciego miejsca spopularyzował amerykański socjolog Ray Oldenburg w książce The Great Good Place z 1989 roku. Pierwszym miejscem jest dom, przestrzeń naszego życia prywatnego. Drugim – praca lub szkoła, gdzie funkcjonujemy w określonych rolach i obowiązkach. Trzecie miejsce znajduje się pomiędzy nimi. Może nim być kawiarnia, biblioteka, klub sąsiedzki, dom kultury, lokalne centrum aktywności, świetlica wiejska, a nawet ogród społeczny. Nie decyduje o tym nazwa, właściciel czy forma organizacyjna. Najważniejsze jest to, co dzieje się między ludźmi. Dobre trzecie miejsce jest dostępne, przyjazne i stosunkowo nieformalne. Można do niego przyjść bez szczególnego powodu, nie trzeba należeć do organizacji, wykupywać udziału w zajęciach ani deklarować gotowości do społecznego zaangażowania. Można po prostu być. Warto przy tym rozróżnić trzy bliskie sobie pojęcia. Trzecie miejsce opisuje przede wszystkim społeczną funkcję nieformalnych spotkań. Miejsce wspólne podkreśla współobecność, relacje i współodpowiedzialność za przestrzeń. Z kolei Miejsca Aktywności Mieszkańców (MAM), Miejsca Aktywności Lokalnej (MAL) czy Centra Aktywności Lokalnej (CAL) to różne modele organizowania i wspierania takich działań. Nie są one tożsame, choć łączy je podobna idea: tworzenie warunków do budowania wspólnoty. Od zwykłego spotkania do społeczeństwa obywatelskiego W dyskusjach o partycypacji obywatelskiej często zastanawiamy się, jak zachęcić mieszkańców do udziału w konsultacjach społecznych, budżecie obywatelskim, inicjatywach lokalnych czy działalności organizacji pozarządowych. Tymczasem być może zbyt często zaczynamy od końca. Osoba, która nie uczestniczy w konsultacjach, nie musi być niezainteresowana sprawami swojej dzielnicy. Może po prostu nie znać innych mieszkańców, nie mieć doświadczenia wspólnego działania albo nie wierzyć, że jej głos cokolwiek zmieni. Trzecie miejsca mogą być odpowiedzią na ten problem. Pozwalają rozpocząć od czegoś znacznie prostszego niż formalna aktywność obywatelska – od spotkania. Mechanizm jest stosunkowo prosty: Miejsce → spotkanie → znajomość → zaufanie → współdziałanie → poczucie sprawczości → aktywność obywatelska. Ktoś przychodzi na kawę, poznaje sąsiadów, zaczyna rozmawiać o otoczeniu. Z czasem pojawia się pomysł wspólnego działania: zorganizowania wydarzenia, zagospodarowania zaniedbanego terenu, pomocy osobie starszej czy stworzenia inicjatywy dla dzieci. Nie każdy, kto odwiedzi takie miejsce, zostanie społecznikiem. I wcale nie musi. Ważne, że powstają warunki, w których zaangażowanie może rozwijać się naturalnie. Jeżeli chcemy angażować mieszkańców, którzy dotychczas nie uczestniczyli w życiu publicznym, nie zawsze powinniśmy zaczynać od zapraszania ich do organizacji czy konsultacji. Czasem wystarczy stworzyć przestrzeń, do której będą chcieli przychodzić. Kapitał społeczny ma również wymiar ekonomiczny Relacje międzyludzkie często traktujemy jako wartość społeczną, którą trudno przełożyć na konkretne korzyści. Tymczasem kapitał społeczny może mieć również znaczenie gospodarcze i organizacyjne. W opublikowanym 8 kwietnia 2026 roku opracowaniu Towards measuring social capital for place transformation OECD zwraca uwagę na rolę więzi społecznych, zaufania, norm współpracy oraz aktywności obywatelskiej w rozwoju lokalnym, dobrostanie i odporności społeczności. Co oznacza to w praktyce? Społeczność, której członkowie się znają i sobie ufają, może sprawniej organizować wspólne działania. Łatwiej uruchomić wolontariat, zbudować partnerstwo między organizacją a instytucją publiczną, rozwiązać lokalny problem czy skoordynować pomoc w sytuacji kryzysowej. Silniejsze więzi mogą również sprzyjać profilaktyce izolacji społecznej i ograniczać potrzebę części późniejszych interwencji. Nie oznacza to jednak, że każdą złotówkę przeznaczoną na miejsce wspólne można automatycznie przeliczyć na określoną kwotę oszczędności dla samorządu. Takiego uniwersalnego przelicznika nie mamy. Zresztą samo OECD wskazuje na ograniczenia dostępnych badań i trudności w mierzeniu lokalnego kapitału społecznego. Warto jednak dostrzec istotną zależność: zaufanie i zdolność współpracy są zasobami, które wpływają na funkcjonowanie społeczności równie realnie jak infrastruktura techniczna. Dlatego miejsca wspólne można postrzegać jako element infrastruktury społecznej – inwestycję nie tylko w przestrzeń, ale przede wszystkim w ludzi i relacje. Istotne jest przy tym, aby budować więzi nie tylko wewnątrz istniejących grup, ale również między różnymi środowiskami, pokoleniami i społecznościami. Zamknięta grupa znajomych może być silną wspólnotą, ale prawdziwie otwarte miejsce powinno pozwalać dołączyć także komuś nowemu. Kraków – wiele miejsc, jedna idea Kraków ma w tym zakresie sporo dobrych doświadczeń. Nie tworzą one jednego, jednolitego systemu. Są raczej ekosystemem różnych przestrzeni, rozwijanych w ramach polityki społecznej, kultury, edukacji, współpracy z organizacjami pozarządowymi czy działań na rzecz integracji mieszkańców. Szczególnie interesującym przykładem są Miejsca Aktywności Mieszkańców (MAM), które opierają się na współpracy mieszkańców, organizacji pozarządowych prowadzących dane miejsce oraz samorządu. Ich istotą jest nie tylko zapewnienie sali na zajęcia. Chodzi o przestrzeń otwartą na lokalne pomysły, w której mieszkańcy mogą być współtwórcami programu, a nie wyłącznie odbiorcami przygotowanej oferty. Podobną funkcję, choć w różnych obszarach i formach, mogą pełnić krakowskie Centra Obywatelskie, Pracownie Młodych, Centra Aktywności Seniora, Programy Aktywności Lokalnej, Kluby Rodziców, biblioteki oraz przestrzenie tworzone przez organizacje społeczne. Warto zauważyć skalę tych działań. Według Raportu o stanie Gminy Kraków za 2025 rok w Krakowie działały 62 Centra Aktywności Seniora. Funkcjonowało również sześć Pracowni Młodych. Każdy z tych modeli odpowiada na nieco inne potrzeby, ale wszystkie pokazują znaczenie przestrzeni sprzyjających spotkaniom i aktywności. Ciekawym przykładem są także kawiarnie społeczne i przedsiębiorstwa społeczne, takie jak Społeczna Kaffka na Kozłówce. To przestrzenie łączące codzienne spotkania z integracją społeczną i aktywnością zawodową osób z niepełnosprawnościami. Nie każde takie miejsce automatycznie staje się trzecim miejscem w rozumieniu Oldenburga. Jednak każde może tworzyć warunki do budowania relacji, szczególnie jeżeli pozostaje dostępne, otwarte i zakorzenione w lokalnej społeczności. MAM Na Kozłówce 25 – liczby, za którymi stoją ludzie Dobrym przykładem praktycznej wartości takich rozwiązań jest Miejsce Aktywności Mieszkańców Na Kozłówce 25. Według sprawozdania za 2025 rok zorganizowano tam 1109 wydarzeń i aktywności dla mieszkańców. Wykazano 9382 uczestników zajęć oraz 1559 wizyt określonych jako przyjście „po prostu”. W działania zaangażowanych było 33 wolontariuszy i 10 partnerów. Wszystkie te liczby są istotne, ale szczególnie interesuje mnie ta dotycząca nieformalnych wizyt. Bo właśnie ona pokazuje, że miejsce może być czymś więcej niż punktem realizacji zaplanowanych wydarzeń. Może stać się przestrzenią, do której mieszkańcy przychodzą również wtedy, gdy nie odbywają się żadne zajęcia. I to jest jedna z najważniejszych miar sukcesu. Nie tylko liczba wydarzeń, ale również liczba osób, które chcą wracać, poznają innych i zaczynają traktować dane miejsce jako swoje. Spotkajmy się w 3miejscu – dialog poza urzędem Przekonanie o wartości takich przestrzeni było jednym z powodów, dla których zainicjowałem w Krakowie cykl spotkań „Spotkajmy się w 3miejscu”. Jako Pełnomocnik Prezydenta Miasta Krakowa ds. Organizacji Pozarządowych zależało mi, aby rozmowy z przedstawicielami trzeciego sektora i mieszkańcami odbywały się nie tylko w urzędowych gabinetach czy salach konferencyjnych. Chodziło o przeniesienie części dialogu do miejsc, w których organizacje i lokalne społeczności działają na co dzień. Przestrzeń wpływa przecież na charakter rozmowy. Spotkanie przy wspólnym stole, w kawiarni społecznej czy centrum aktywności, tworzy inną atmosferę niż formalne posiedzenie. Pozwala lepiej poznać nie tylko problemy i oczekiwania organizacji, ale również miejsca, ich gospodarzy i społeczności, które wokół nich powstają. Nie każda dobra rozmowa o mieście musi zaczynać się w magistracie. Dla mnie ważne jest również to, że taki sposób spotkań pozwala dostrzec rzeczy, których nie zawsze widać w dokumentach, sprawozdaniach czy oficjalnej korespondencji. Sam lokal nie wystarczy 24 września 2026 roku miałem okazję poprowadzić webinarium „Jak rozmawiać z samorządem o miejscach wspólnych?” w ramach organizowanej przez Fundację im. Stefana Batorego akcji „Masz Głos”. Jednym z najważniejszych wniosków z tego spotkania było przekonanie, że miejsce wspólne nie zaczyna się od lokalu, lecz od społeczności, która chce z niego korzystać i go współtworzyć. Można wyremontować świetlicę, wyposażyć ją w nowoczesne meble i sprzęt, a następnie odkryć, że przez większość tygodnia pozostaje zamknięta. Można również dysponować niewielkim pomieszczeniem, które dzięki zaangażowaniu mieszkańców i pracy animatora stanie się ważnym punktem życia lokalnego. Dlatego tak interesujący jest model określany jako pre-MAM: najpierw diagnoza potrzeb mieszkańców, poznawanie lokalnych liderów, budowanie relacji i organizowanie pierwszych działań, a dopiero później tworzenie stałej przestrzeni. Ważną rolę odgrywa tutaj gospodarz miejsca – ktoś, kto nie jest wyłącznie administratorem lokalu, lecz potrafi łączyć ludzi, wspierać ich pomysły, budować partnerstwa i dbać o otwarty charakter przestrzeni. Samorząd może zapewnić lokal, finansowanie i warunki organizacyjne. Organizacje pozarządowe mogą wnieść doświadczenie animacyjne, znajomość społeczności i elastyczność działania. Mieszkańcy wnoszą natomiast to, co najważniejsze: swoje potrzeby, pomysły, czas i gotowość do współtworzenia miejsca. Taka współpraca pozwala połączyć zasoby i kompetencje, których żadna ze stron nie musi posiadać samodzielnie. Potrzebna jest jednak stabilność. Relacje buduje się miesiącami i latami, a nie wyłącznie w ramach jednego projektu. Finansowanie powinno uwzględniać nie tylko utrzymanie lokalu, ale także animację, dostępność i pracę osób, które tworzą społeczny charakter miejsca. Trzecie miejsca są potrzebne nie tylko w dużych miastach Choć często rozmawiamy o miejscach wspólnych w kontekście dużych miast, ich znaczenie jest równie istotne w mniejszych gminach i sołectwach. Tam trzecim miejscem może stać się biblioteka, świetlica wiejska, remiza Ochotniczej Straży Pożarnej, przestrzeń przy szkole, siedziba Koła Gospodyń Wiejskich czy lokalny ogród. Nie zawsze potrzebna jest nowa inwestycja. Czasem znacznie ważniejsze okazuje się otwarcie istniejącego budynku na różne grupy mieszkańców, zapewnienie regularnej dostępności i stworzenie warunków do nieformalnych spotkań. W małych społecznościach, podobnie jak w wielkich miastach, ludzie mogą mieszkać blisko siebie, a mimo to funkcjonować w odrębnych środowiskach. Dobrze prowadzone miejsce wspólne daje możliwość przełamywania tych podziałów. Co istotne, miejsce wspólne nie musi mieć nawet dachu. Ogrody społeczne i inne przestrzenie zielone mogą pełnić podobną funkcję, łącząc działania ekologiczne, edukacyjne i sąsiedzkie. Najważniejsze pozostaje pytanie, czy ludzie czują, że mogą tam przyjść, spotkać innych i mieć wpływ na to, co się dzieje. Wspólnoty nie da się zadekretować Warto pamiętać, że miejsca wspólne nie są rozwiązaniem wszystkich problemów społecznych. Nie wystarczy nadać przestrzeni atrakcyjnej nazwy, stworzyć harmonogramu wydarzeń i oczekiwać, że automatycznie powstanie lokalna wspólnota. Nie wystarczy również wysoka frekwencja. O wartości miejsca świadczy także to, czy pojawiają się nowe znajomości, partnerstwa, inicjatywy oddolne i poczucie odpowiedzialności za wspólną przestrzeń. Czy ktoś, kto przyszedł pierwszy raz, ma ochotę wrócić? Czy mieszkańcy mogą zaproponować własne działania? Czy miejsce przyciąga różne środowiska, czy tylko stałą, zamkniętą grupę? Czy można do niego przyjść bez poczucia, że trzeba coś zrobić, kupić albo udowodnić swoją przydatność? To pytania równie ważne jak liczba zorganizowanych warsztatów. Budowanie relacji wymaga czasu, otwartości i zaufania. Nie zawsze jest łatwe. Wspólnotowość wiąże się również z różnicą zdań, konfliktami czy koniecznością szukania kompromisów. Dobre miejsce wspólne nie eliminuje tych napięć, lecz umożliwia ich rozwiązywanie w bezpieczny i konstruktywny sposób. Potrzebujemy miejsc, do których chce się wracać Jestem przekonany, że o sile miasta czy gminy nie świadczą wyłącznie inwestycje, jakość infrastruktury i zakres świadczonych usług publicznych. Świadczy o niej również to, czy mieszkańcy czują się częścią wspólnoty. Czy znają swoich sąsiadów. Czy potrafią sobie zaufać. Czy mają przestrzeń, aby wspólnie działać. Trzecie miejsca nie zastąpią sprawnego samorządu, instytucji publicznych ani organizacji pozarządowych. Mogą jednak sprawić, że ich działania będą bardziej zakorzenione w rzeczywistych relacjach społecznych. Dlatego tak ważne są krakowskie doświadczenia Miejsc Aktywności Mieszkańców, Centrów Obywatelskich, Pracowni Młodych, kawiarni społecznych i innych przestrzeni otwartych na mieszkańców. Bo silna wspólnota nie powstaje wyłącznie dzięki programom i inwestycjom. Powstaje wtedy, gdy ludzie mają okazję się spotkać, poznać, zaufać sobie i zrobić coś razem. A czasem wszystko zaczyna się od zwykłej rozmowy przy kawie.

Materiały i źródła Nagranie webinarium „Jak rozmawiać z samorządem o miejscach wspólnych?” – Akcja Masz Głos, 24 września 2026 r. Ray Oldenburg i Karen Christensen – „Third places, true citizen spaces”, UNESCO Bohdan Skrzypczak – „Dlaczego dziś znów potrzebujemy miejsc wspólnych?”, Fundacja im. Stefana Batorego OECD – „Towards measuring social capital for place transformation”, 2026 Raport o stanie Gminy Kraków 2025 „Spotkajmy się w 3miejscu” – krakowski cykl spotkań